İGAM İltica ve Göç Araştırmaları Merkezi

21.02.2025

YORUM

Suriyelilerin Gönüllü ve Güvenli Geri Dönüşleriyle ilgili Bilgiler ve Süreçlerin Güçlendirilmesi Gereken Noktaları…

Metin Çorabatır-İGAM

Türkiye 2011’den bu yana Suriye’deki iç savaş ve zulümden kaçan milyonlarca kişiye ‘geçici koruma’ çerçevesi altında uluslararası koruma sağlamıştır. Türkiye’deki mülteci sayısı 2023-2024’te 3,6 milyon kişiye ulaşmıştır. Her ne kadar ‘geçici koruma’ tam olarak mülteci statüsünün öngördüğü hakları tanımasa da Türkiye devleti ve halkı, 13 yıl süreyle güvenliğin yanı sıra sağlık, eğitim ve diğer sosyal hizmetlere erişimlerinde önemli imkanlar sağlamıştır. Türkiye, Suriye’deki rejimin yıkılmasının ardından ortaya çıkan geri dönüş olasılıkları karşısında da söz konusu dönüşlerin gönüllü, güvenli, onurlu ve düzenli olabilmesi açısından uluslararası mülteci hukuku ve uygulamalarına uygun kararlar almaktadır. Geçici Koruma statüsünün erken bir tarihte kaldırılmaması, öncü göç gidiş-gelişleri, eşya, araç, taşınabilir kıymetli varlıkların götürülmesi, iş yerinin taşınması gibi kolaylaştırıcı adımlar atılmaktadır. Göç İdaresi Başkanlığı, ayrıca kayıt, nüfus işleri gibi konularda kolaylaştırıcı hizmetler sağlanması için Suriye’de merkezler açmaktadır. Bu önlemler gerek UNHCR’ın web sitesinde gerekse Göç İdaresi başkanlığı web sitesinde ayrıntılı şekilde yer almaktadır.

İltica ve Göç Araştırmaları Merkezi’nin (İGAM) gönüllü ve güvenli geri dönüşlerle ilgili süreçler hakkında geliştirilmesini gerekli gördüğü konuları aşağıdadır;

• Git-Gör (ya da Öncü Göç) Ziyaretleri için 1 Temmuz 2025'e kadar 6 aylık bir süre tanınmaktadır. İGAM olarak bu zaman sınırlamasını yetersiz bulmaktayız. Suriye’deki koşulların normalleşmesi daha uzun sürecektir. Büyük ölçekli yeniden yapılanma planının, yaptırımların kaldırılmasının ve kurumsallaşma yönündeki ilerlemenin bu yazdan önce başlaması beklenmemektedir. Gelecekte herhangi bir yardıma erişim için yeni prosedürlerün 1 Temmuz'dan önce başlaması beklenmemektedir. Git-gör ziyaretlerinin süresi en az bir yıl geçerli olmalıdır.

• Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı ziyaretleri; UNHCR (BMMYK), Türk Devletinin yakın zamanda Suriye'ye bayram ziyaretleri gibi geçici ziyaretlerin 1 Ocak 2025'ten itibaren serbestleştireceğini duyurduğunu iletmiştir. BM Mülteci örgütü ayrıca bayram ziyaretleri için özel bir prosedür duyurusunda bulunmamıştır. UNHCR (BMMYK) yetkilileri bayram ziyaretlerinin şu anda git-gör ziyaretleri olarak kabul edilebileceğini düşündüklerini söylemiştir. Ancak, bayram ziyaretleri genellikle git-gör ziyaretlerinden farklı olarak aile ziyaretleri şeklinde gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle bayram ziyaretleri için yakında özel bir düzenleme yapılması gerekmektedir.

• Medeni Hukuk konuları: Geri dönecek mülteciler, çocuklarının velayeti, nüfus kayıtları, evlilik-boşanma işlemleri, kimlik belgeleri, araç tescil-kayıt, iş devri vb. gibi pek çok süreci tamamlamak zorundalardır. Bu bürokratik işlemler için bazı mülteciler rehberliğe ve yardıma ihtiyaç duymaktadır. Noter ve evrak masrafları, mahkeme giderleri birçok mültecinin karşılayamayacağı kadar yüksektir. Bu konularda vergi, harç gibi masraflardan muafiyet düşünülebilir.

• Göç idaresi Başkanlığı ve UNHCR (BMMYK) yetkilileri ile mültecilerin de dahil olduğu birçok uzmanın beklediği gibi, gönüllü geri dönüş başvurularının özellikle yaklaşan bayramlar münasebetiyle artabileceği öngörülmektedir. Bu durum, muhtemelen bayramdan önce, İl Göç İdarelerinde yığılmalara yol açacaktır ve İl Göç İdaresi Müdürlüklerinin kapasitelerini zorlayacaktır. İGAM olarak, bu konuda vaktinde idari önlemlerin alınacağını ümit etmekteyiz.

• Üçüncü bir ülkeye yeniden yerleştirme sürecinde olan birçok mülteci gelişmeler karşısında derin bir hayal kırıklığı ve belirsizlik yaşamaktadır. UNHCR (BMMYK), "Suriye'ye geçici ziyaretlerin, yeniden yerleştirme ülkesinin kararı üzerinde olumsuz sonuçları olabileceğini” söylemektedir. Bu, mültecilerin Suriye'nin hala iyi ve güvenli bir kalıcı çözüm olduğuna karar vermesine yol açabilecek git-gör ziyaretlerinin mantığıyla çelişebilecek niteliktedir. Yeniden yerleştirme uygunluğu için özel prosedürlere ihtiyaç olabilir.

• UNHCR (BMMYK), Türkiye ve Lübnan'dan yapıldığını açıkladığı ulaşım yardımlarının yalnızca Suriye topraklarına giren hassas durumdaki kişilere Suriye programları kapsamında sağlandığını bildirmektedir. Gönüllü geri dönenler, ancak Suriye içindeki ulaşım yardımından yararlanmaktadır. Şu an için UNHCR (BMMYK), geri dönen Suriye vatandaşları için herhangi bir nakit veya başka türde maddi yardım sağlanmadığını belirtmektedir. Bu durum sıkıntılıdır çünkü pek çok mültecinin noter, mahkeme ya da kayıt harçları gibi bazı masrafları karşılama imkânı olmamasıyla beraber, ulaşım imkanına da sahip durumda değillerdir. Bu tür mali engeller, gönüllü dönüşün önünde engel oluşturmaktadır. Yardım yapılmamasının gerekçesi ise Suriye’deki siyasi/güvenlik riskleridir. Fakat, ülkesine geri dönmeye karar veren ancak parasızlıktan hareket edemeyen kişilere yönelik küçük çaplı yardımlar, bir teşvik olarak görülmemelidir.

• Göç idaresi Başkanlığı ve UNHCR ( BMMYK) sınır geçişlerinde BMMYK personelinin gönüllülüğü gözden geçirmek için sınır noktalarında emniyet supabı olarak hazır bulunduğunu söylemektedir. Ancak UNHCR’ın Yardım sayfasında (soru-cevaplar kısmında) bu belirtilmemiştir.

• Suriye Geçiş Hükümeti'nin Ulusal Diyalog Konferansı için hazırlıkları başlamış ve bu konuda bir hazırlık komitesi kurulmuştur. Burada sorulması gereken soru şudur: "Türkiye'de bulunan milyonlarca mültecinin temsilcilerinin, anayasa ve diğer çalışmalara katılmak üzere Suriye'ye yapacakları ziyaretleri düzenleyecek bir plan hazırlanmakta mıdır?

• Suriye'de kalıcı yerleşim amacıyla gönüllü olarak dönen mültecilerin, geçici koruma statüleri sona ermektedir. Ancak koşullar nedeniyle kararından vaz geçecek ve yeniden Türkiye’nin korumasından yararlanmak isteyecek kişilerin Türkiye'deki geçici koruma kimlik kartlarının etkinleştirilmesi, Göç İdaresi Müdürlüğü’nde Türk yetkililer tarafından bireysel olarak değerlendirilecektir. Bu konudaki Bireysel Mülteci Statüsü belirleme işlemi nasıl gerçekleşecektir? Normalde geçici koruma kapsamındaki kişiler (yani Suriyeliler) ‘kitle’ halinde Türkiye’ye kaçtıkları gerekçesiyle bireysel değerlendirmeye tabi olmadan bu korumadan yararlanmışlardır. Suriye’ye gittikten bir süre sonra yaşamlarını ve özgürlüklerini yeniden tehdit altında hissederek Türkiye’ye dönen ve sığınma talep edecek kişilerin ülkeye kabulünün değerlendirilmesi için yeni prosedürlerin geliştirilmesi gerekmektedir. UNHCR, (BMMYK), yeniden bireysel etkinleştirme prosedürlerinde gözlemci rolü oynamalıdır.

• UNHCR (BMMYK) şimdiye kadar Suriyeli üniversite öğrencileri için ayrı bir düzenleme geliştirilmesi hakkında bir açıklama yapılmadığını, öğrencilerin şu anda, 1 Ocak 2025’ten 1 Temmuz 2025'e kadar geçici ziyaret seçeneğinden yararlanabileceğini söylemektedir. Ancak üniversite öğrencisi statüsünün uzun vadeli olması gerekmektedir: öğrenci statüleri devam ederken, üniversite öğrencilerinin iki ülke arasında gidip gelmelerine izin verecek düzenlemeler gerekmektedir.

HABERLER

Suriye’nin Güvenliğinde Türkiye’nin İstikrarlaştırıcı Gücü” Paneli

Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Suriye’de 13 yıl süren çatışmanın ardından, bölgede barış ve istikrarın sağlanması sürecinin; sosyo ekonomik kalkınma, siyasi istikrar ve toplumsal barışın sağlanması, terör tehdidinin bertaraf edilmesi ve Türkiye’nin sürece katkıları çerçevesinde ele alındığı "Suriye'nin Güvenliğinde Türkiye'nin İstikrarlaştırıcı Gücü" paneli düzenledi. Panel öncesinde, "Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Barış Diplomasisi: Suriye Örneği" kitabının da tanıtımı yapıldı.
Çok sayıda akademisyen ve uzman Suriye'nin geleceği konusunda görüşlerini paylaştı.

UNHCR GERİ DÖNÜŞLERLE İLGİLİ SIKÇA SORULAN SORULAR CEVAPLAR

Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), Suriye’ye gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüşlerle ilgili olarak uygulanan süreçleri İngilizce ve Arapça paylaşıyor.

Sıkça Sorulan Sorular ve Cevaplar şeklindeki siteye şu linkten ulaşmak mümkün: https://help.unhcr.org/turkiye/volrep/civil-matters/

SURİYE GELİŞMELERİ DERLEMESİ NO:2